Xã hội là gì mà những người chưa từng gặp vẫn có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của nhau? Từ bữa ăn hằng ngày đến lựa chọn nghề nghiệp, mỗi người đều gắn với cộng đồng qua nhiều mối liên hệ ít khi được chú ý. Hãy cùng Cao đẳng Bách Khoa khám phá những kết nối ấy để hiểu hơn về xã hội và vị trí của mỗi người trong đó.
Mục lục
Xã hội là gì?
Xã hội là cộng đồng người gắn kết với nhau thông qua các mối quan hệ, những cách tổ chức đời sống và các giá trị văn hóa chung. Con người cùng sinh sống, lao động, hợp tác và xây dựng những quy tắc để duy trì cuộc sống chung.
Khái niệm xã hội trong đời sống hằng ngày
Trong đời sống, xã hội có thể được hình dung như một mạng lưới kết nối giữa người với người. Gia đình, trường học, nơi làm việc và khu dân cư là những môi trường gần gũi mà mỗi cá nhân tham gia vào mạng lưới ấy.
Một học sinh đến trường cần sự chăm sóc của gia đình, sự hướng dẫn của giáo viên và nhiều hoạt động khác diễn ra phía sau. Người sản xuất thực phẩm, người làm sách hay người vận hành phương tiện công cộng đều góp phần vào cuộc sống của học sinh, dù hai bên chưa từng gặp mặt.
Nhìn từ ví dụ này, xã hội hiện diện trong những việc rất bình thường. Mỗi người vừa nhận sự hỗ trợ từ người khác, vừa góp phần đáp ứng nhu cầu của cộng đồng thông qua công việc và hành động của mình.
Khái niệm xã hội dưới góc độ khoa học
Trong giáo trình Introduction to Sociology 3e, OpenStax thuộc Đại học Rice mô tả xã hội qua những đặc điểm cơ bản: con người sống trong một khu vực địa lý xác định, tương tác với nhau và chia sẻ văn hóa chung. Đây là cách tiếp cận nhập môn giúp người học hiểu khái niệm có hệ thống.
Khi nghiên cứu xã hội, cần tìm hiểu cách các mối quan hệ được tổ chức và duy trì. Những vấn đề như phân công lao động, quyền lực, cơ hội học tập hay sự khác biệt giữa các nhóm người đều thuộc phạm vi xem xét.
Một điểm cần nhớ là xã hội không đồng nghĩa với một đám đông bất kỳ. Những người tình cờ đứng cùng điểm chờ xe buýt chưa tạo thành một xã hội riêng, bởi sự hiện diện chung tại một thời điểm chưa đủ để hình thành hệ thống quan hệ bền vững.
Những yếu tố cơ bản tạo nên xã hội
Có thể tìm hiểu xã hội thông qua con người, các mối quan hệ, không gian sống, văn hóa và hệ thống tổ chức, quy tắc chung. Những yếu tố này liên kết với nhau, tạo nên cách một cộng đồng tồn tại và vận hành.
Con người và các mối quan hệ xã hội
Con người là chủ thể tạo nên xã hội. Qua giao tiếp, lao động và hợp tác, mỗi người hình thành nhiều mối quan hệ với những vai trò khác nhau.
Một sinh viên có thể đồng thời là thành viên trong gia đình, người học tại trường và nhân viên làm thêm tại doanh nghiệp. Mỗi vai trò đi kèm những quyền lợi, trách nhiệm và cách ứng xử phù hợp.
Các mối quan hệ cũng có mức độ gần gũi khác nhau:
- Quan hệ gia đình gắn với việc chăm sóc, nuôi dưỡng và chia sẻ trách nhiệm.
- Quan hệ học đường gắn với hoạt động học tập, giảng dạy và hỗ trợ người học.
- Quan hệ lao động gắn với công việc, thu nhập và trách nhiệm nghề nghiệp.
- Quan hệ cộng đồng gắn với những nhu cầu và vấn đề chung tại nơi sinh sống.
Lãnh thổ và không gian sinh sống
Không gian sống cung cấp điều kiện để con người cư trú, sản xuất và tổ chức các hoạt động chung. Khí hậu, tài nguyên, giao thông hay mật độ dân cư đều có thể ảnh hưởng đến cách một cộng đồng sinh sống.
Chẳng hạn, cư dân ven biển thường phát triển những sinh kế gắn với biển. Tại đô thị, mật độ dân cư cao làm tăng nhu cầu về giao thông công cộng, nhà ở và các dịch vụ thiết yếu.
Tuy nhiên, không gian xã hội không nhất thiết trùng với biên giới của một quốc gia. Các cộng đồng du cư có phạm vi di chuyển; quan hệ gia đình, kinh tế và văn hóa cũng có thể vượt qua biên giới.
Văn hóa và các giá trị chung
Văn hóa bao gồm những giá trị, niềm tin, tập quán, cách ứng xử và sản phẩm vật chất do con người tạo ra. Ngôn ngữ, trang phục, phong tục hay cách chào hỏi đều thể hiện đời sống văn hóa của một cộng đồng.
Những yếu tố được chia sẻ giúp con người hiểu nhau và phối hợp trong cuộc sống. Ví dụ, cùng sử dụng một ngôn ngữ giúp các thành viên trao đổi nhu cầu, truyền đạt kinh nghiệm và giải quyết bất đồng.
Dù vậy, văn hóa chung không có nghĩa mọi người đều có cùng quan điểm hoặc lối sống. Trong một xã hội vẫn có thể tồn tại nhiều nhóm văn hóa, tôn giáo và phong tục khác nhau.
Các thiết chế và quy tắc tổ chức đời sống
Thiết chế xã hội có thể hiểu là những cách tổ chức và hệ thống quy tắc tương đối ổn định nhằm đáp ứng các nhu cầu cơ bản của con người. Gia đình, giáo dục và kinh tế là những ví dụ quen thuộc.
Các chuẩn mực giúp thành viên biết điều gì được mong đợi hoặc cần tránh khi sống cùng nhau. Chúng có thể được thể hiện qua đạo đức, phong tục, nội quy và pháp luật.
Vai trò của xã hội đối với đời sống con người
Xã hội tạo điều kiện để con người đáp ứng nhu cầu sống, học hỏi, hợp tác và được hỗ trợ trước những rủi ro. Các vai trò này được thực hiện thông qua nhiều hoạt động và tổ chức khác nhau.
Đáp ứng nhu cầu sống và tạo điều kiện lao động
Sự phân công lao động giúp con người cùng tạo ra thực phẩm, nhà ở, quần áo và các dịch vụ cần thiết. Thay vì tự làm mọi thứ, mỗi người đảm nhận một phần công việc rồi trao đổi sản phẩm, dịch vụ với người khác.
Một bữa ăn hằng ngày là kết quả của nhiều hoạt động nối tiếp: trồng trọt, chăn nuôi, chế biến, vận chuyển và mua bán. Đằng sau nhu cầu tưởng chừng rất riêng ấy là sự phối hợp của nhiều người.
Thông qua các hoạt động kinh tế, cá nhân cũng có cơ hội làm việc, tạo thu nhập và phát triển năng lực.
Giáo dục và truyền lại kinh nghiệm
Gia đình, nhà trường và cộng đồng giúp con người tiếp nhận kiến thức, kỹ năng và cách ứng xử. Nhờ đó, kinh nghiệm của thế hệ trước được truyền lại, đồng thời tiếp tục được điều chỉnh và bổ sung.
Trẻ nhỏ học cách nói lời cảm ơn trong gia đình. Khi đến trường, học sinh học thêm cách hợp tác, tuân thủ quy định và chịu trách nhiệm với nhiệm vụ được giao.
Quá trình tiếp nhận những giá trị, chuẩn mực và kỹ năng để tham gia đời sống chung được gọi là xã hội hóa cá nhân.
Bảo vệ, hỗ trợ và duy trì trật tự
Các hoạt động chăm sóc sức khỏe, cứu trợ và hỗ trợ người yếu thế giúp con người ứng phó với những khó khăn vượt quá khả năng cá nhân. Những quy tắc chung cũng tạo cơ sở để phối hợp hành động và giải quyết mâu thuẫn.
Tuy nhiên, không phải mọi thành viên đều được tiếp cận nguồn lực và cơ hội như nhau. Hiểu vai trò của xã hội cũng cần đi cùng việc nhận diện bất bình đẳng và những nhu cầu chưa được đáp ứng.
Quá trình phát triển của xã hội qua các thời kỳ
Xã hội thay đổi cùng với cách con người kiếm sống, sử dụng công cụ và tổ chức quan hệ với nhau. Để dễ tìm hiểu, có thể bắt đầu từ những biến đổi trong phương thức sinh sống và công nghệ.
Từ săn bắt hái lượm đến xã hội nông nghiệp
Trong các cộng đồng săn bắt, hái lượm, con người khai thác nguồn thức ăn sẵn có và thường sống thành nhóm nhỏ. Khi phát triển chăn nuôi và trồng trọt, con người chủ động hơn trong việc tạo nguồn thực phẩm.
Sản xuất nông nghiệp gắn đời sống chặt hơn với đất đai và các khu định cư. Sự phân công lao động và tổ chức cộng đồng cũng trở nên đa dạng hơn.
Xã hội công nghiệp và xã hội thông tin
Trong xã hội công nghiệp, máy móc và nhà máy giữ vai trò lớn trong sản xuất. Đời sống lao động, dân cư và đô thị thay đổi theo sự phát triển đó.
Ở xã hội hậu công nghiệp và thông tin, dịch vụ, tri thức và công nghệ thông tin có vai trò nổi bật. Trong đời sống số, một người có thể học trực tuyến, làm việc từ xa hoặc trao đổi hàng hóa với người ở nơi khác. Những tương tác này mở rộng phạm vi kết nối nhưng vẫn dựa trên con người, cơ sở hạ tầng và hoạt động sản xuất trong thế giới thực.
Phân biệt các cách gọi về hình thái xã hội
Các thuật ngữ như “nông nghiệp”, “công nghiệp” và “phong kiến” không hoàn toàn dựa trên cùng một tiêu chí phân loại.
“Xã hội nông nghiệp” nhấn mạnh nền tảng sinh kế và sản xuất. Trong khi đó, “xã hội phong kiến” đề cập đến cách tổ chức các quan hệ kinh tế, quyền lực và tầng lớp xã hội. Vì vậy, một xã hội có thể vừa mang đặc điểm nông nghiệp, vừa có quan hệ phong kiến.
Trong cách tiếp cận duy vật lịch sử, quan hệ sản xuất được xem xét trong mối liên hệ với nền tảng kinh tế và đời sống chính trị, pháp luật.
Khi làm bài tập, người học cần sử dụng nhất quán cách phân loại của môn học. Đồng thời, không nên hiểu rằng mọi xã hội đều đi qua một lộ trình giống nhau hoặc công nghệ số sẽ thay thế hoàn toàn nông nghiệp và công nghiệp.
Mối quan hệ giữa cá nhân và xã hội
Cá nhân chịu ảnh hưởng từ môi trường xã hội, đồng thời có thể góp phần thay đổi môi trường ấy. Hai chiều tác động diễn ra liên tục trong học tập, lao động và sinh hoạt cộng đồng.
Xã hội ảnh hưởng đến suy nghĩ và lựa chọn cá nhân
Gia đình, nhà trường và cộng đồng góp phần hình thành cách mỗi người nhìn nhận cuộc sống. Điều kiện kinh tế, cơ hội học tập và những chuẩn mực xung quanh cũng ảnh hưởng đến lựa chọn cá nhân.
Ví dụ, một học sinh lựa chọn nghề nghiệp có thể cân nhắc đồng thời sở thích, khả năng tài chính của gia đình, lời khuyên từ giáo viên và thông tin việc làm.
Tuy nhiên, ảnh hưởng của môi trường không quyết định hoàn toàn tương lai của một người. Cá nhân vẫn có khả năng học hỏi, cân nhắc và điều chỉnh hướng đi phù hợp với hoàn cảnh.
Cá nhân góp phần làm thay đổi xã hội
Thay đổi có thể bắt đầu khi một người nhận ra vấn đề và cùng người khác tìm cách giải quyết. Đó có thể là việc góp ý cải thiện môi trường học tập, đề xuất phương pháp làm việc hoặc tham gia hoạt động cộng đồng.
Chẳng hạn, một nhóm sinh viên nhận thấy khu vực học tập có nhiều chai nhựa dùng một lần. Nhóm đề xuất bố trí điểm tiếp nước và khuyến khích sử dụng bình cá nhân. Nếu được triển khai và duy trì, giải pháp này có thể dần thay đổi thói quen chung.
Mối quan hệ giữa cá nhân và tập thể vì vậy cần được xây dựng trên sự hợp tác. Mỗi người có trách nhiệm với cộng đồng, còn cộng đồng cần lắng nghe và tôn trọng quyền lợi chính đáng của từng thành viên.
Mỗi người có thể làm gì để xây dựng xã hội tốt đẹp?
Mỗi người có thể đóng góp bằng những hành động phù hợp với khả năng và hoàn cảnh. Sự thay đổi tích cực thường bắt đầu từ cách ứng xử có trách nhiệm trong những việc hằng ngày.
Với học sinh và sinh viên, những hành động thiết thực gồm:
- Tôn trọng người khác: Lắng nghe, không chế giễu hoàn cảnh hay sự khác biệt của cá nhân.
- Có trách nhiệm trong học tập: Trung thực, thực hiện nhiệm vụ và phối hợp nghiêm túc khi làm việc nhóm.
- Sử dụng thông tin có chọn lọc: Kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ, tôn trọng quyền riêng tư.
- Giữ gìn môi trường chung: Bỏ rác đúng nơi, tiết kiệm tài nguyên và bảo vệ tài sản công.
- Hỗ trợ đúng nhu cầu: Hỏi ý kiến người cần giúp đỡ, tránh áp đặt suy nghĩ cá nhân.
- Tham gia xây dựng cộng đồng: Góp ý có căn cứ, thực hiện cam kết và tuân thủ pháp luật.
Một lời góp ý đúng lúc, một hành động giữ lời hứa hay việc chủ động nhận trách nhiệm đều góp phần xây dựng niềm tin. Khi được duy trì và lan tỏa, những điều nhỏ này tạo nền tảng cho sự hợp tác lâu dài.
Hiểu xã hội là gì giúp mỗi người nhận ra cách con người gắn kết, tổ chức đời sống và tác động lẫn nhau, từ đó có trách nhiệm hơn với cộng đồng. Nếu mong muốn biến sự quan tâm đến con người thành công việc hỗ trợ những hoàn cảnh khó khăn, người học có thể cân nhắc ngành Công tác xã hội. Đăng ký tư vấn xét tuyển tại Cao đẳng Bách Khoa để tìm hiểu chương trình đào tạo và được hướng dẫn chuẩn bị hồ sơ phù hợp.
>Tìm hiểu chi tiết: Chương trình đào tạo ngành Công tác xã hội
